Συμβουλεύει ο κος Νικόλαος Τουμπανάκης, Χειρουργός Μαιευτήρας Γυναικολόγος

Οι μακροχρόνιες παρανοήσεις γύρω από την εμμηνόπαυση εξακολουθούν να υφίστανται. Μια απλοϊκή άποψη για την εμμηνόπαυση ως μια ξαφνική) αλλαγή έχει διαμορφώσει δεκαετίες ανεπαρκούς φροντίδας. Δεν περιμένουμε από κανένα άλλο όργανό μας να σταματήσει να λειτουργεί από τη μια μέρα στην άλλη καθώς γερνάμε· γιατί, λοιπόν, έχουμε καταλήξει να περιμένουμε μια τόσο απότομη αλλαγή για τις ωοθήκες μας;

«Υποτίθεται ότι θα έπεφτες για ύπνο ένα βράδυ όντας σε προεμμηνόπαυση και θα ξυπνούσες το επόμενο πρωί σε μετεμμηνόπαυση», Αυτό το επίμονο αφήγημα, ωστόσο, απέχει πολύ από την πραγματικότητα.

Περιεμμηνόπαυση: η μη αναγνωρισμένη μετάβαση

Η εμμηνόπαυση ορίζεται από 12 συνεχόμενους μήνες χωρίς περίοδο, αλλά πολλοί άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονται ότι η λειτουργία των ωοθηκών αρχίζει να φθίνει πολύ πριν από την εμμηνόπαυση — ακόμη και, σε ορισμένες περιπτώσεις, έως και δέκα χρόνια νωρίτερα. Αυτή η μεταβατική περίοδος ονομάζεται περιεμμηνόπαυση.

H περιεμμηνόπαυση εμφανίζεται συνήθως όταν μια γυναίκα διανύει τη δεκαετία των 40. Κατά τη διάρκεια της περιεμμηνόπαυσης, οι ωοθήκες παράγουν σταδιακά λιγότερα οιστρογόνα και προγεστερόνη, αλλά αυτή η μείωση δεν είναι σταθερή. Οι ορμόνες μιας περιεμμηνοπαυσιακής γυναίκας παρουσιάζουν απρόβλεπτες διακυμάνσεις, γεγονός που καθιστά δύσκολη τόσο τη διάγνωση της περιεμμηνόπαυσης μέσω εξετάσεων όσο και την αντιμετώπιση των πιθανών συμπτωμάτων της. Μια μέρα, οι ορμόνες μιας γυναίκας μπορεί να φαίνονται εντελώς φυσιολογικές σε μια εξέταση αίματος, ενώ την επόμενη μπορεί να εμφανίσουν σημαντικές ανισορροπίες — δημιουργώντας μια διαγνωστική πρόκληση την οποία οι τυπικές ποσοτικές εξετάσεις δεν μπορούν να αποτυπώσουν αξιόπιστα.

Σκεφτείτε την περιεμμηνόπαυση ως μια μεταβατική φάση, όπως η εφηβεία. Δεν μεταβαίνουμε από την κατάσταση του προεφήβου σε εκείνη του σεξουαλικά ώριμου ενήλικα από τη μια μέρα στην άλλη· το σώμα και ο εγκέφαλός μας αναπτύσσονται σε βάθος ετών, καθοδηγούμενα από τη διακύμανση των ορμονών. Ενώ η εφηβεία συχνά προαναγγέλλεται —ακόμη και πριν από την πρώτη περίοδο— με σαφή σωματικά σημάδια, όπως η ανάπτυξη του στήθους ή οι πρώτες τρίχες στο εφηβαίο, υπάρχουν πολύ λιγότερα σημάδια που έχουμε μάθει να αναγνωρίζουμε ως ενδείξεις της περιεμμηνόπαυσης.

Συμπτώματα: πέρα από την αναπαραγωγική λειτουργία

Όλοι πιθανώς έχουμε ακούσει για τα κλασικά συμπτώματα της εμμηνόπαυσης: εξάψεις, νυχτερινές εφιδρώσεις και αλλαγές στη διάθεση. Ωστόσο, η μετάβαση στην εμμηνόπαυση μπορεί να εκδηλωθεί με ποικίλα διαφορετικά συμπτώματα — τα οποία συχνά δεν αναγνωρίζονται ότι έχουν την οποιαδήποτε σχέση με την εμμηνόπαυση.

Οι ωοθήκες εμπλέκονται στη ρύθμιση ενός ευρέος φάσματος διαδικασιών, πολύ πέρα από την αναπαραγωγική λειτουργία, καθώς οι ορμόνες που παράγουν προάγουν την υγεία ολόκληρου του γυναικείου οργανισμού, από την οστική πυκνότητα και τη σεξουαλική επιθυμία έως την καρδιαγγειακή υγεία και τη γνωστική λειτουργία. Επομένως, είναι λογικό ότι όταν αυτές οι ορμόνες αρχίζουν να μειώνονται, οι επιπτώσεις γίνονται αισθητές σε όλο το σώμα.

Για παράδειγμα, μια μελέτη του 2023 έδειξε ότι καθώς πέφτουν τα οιστρογόνα, αυξάνεται ο κίνδυνος για καρδιοπάθειες, που είναι και η πρώτη αιτία θανάτου σε άνδρες και γυναίκες. Τα φυσικά οιστρογόνα της γυναίκας λειτουργούν σαν ασπίδα για την καρδιά. Όταν αυτά μειώνονται, χάνεται και η προστασία. Αν προσθέσουμε και άλλους παράγοντες που συχνά εμφανίζονται τότε (όπως το αυξημένο βάρος, η πίεση ή ο διαβήτης), η καρδιά γίνεται ακόμα πιο ευάλωτη.

Επίσης, μια μελέτη του 2024 συνδέει την εμμηνόπαυση με αυξημένο κίνδυνο για τη νόσο Αλτσχάιμερ. Αυτό ίσως εξηγεί γιατί τα δύο τρίτα των ασθενών με Αλτσχάιμερ είναι γυναίκες. Τα οιστρογόνα βοηθούν τον εγκέφαλο να λειτουργεί σωστά, προστατεύουν τα νευρικά κύτταρα και μειώνουν τις φλεγμονές. Όταν μειώνονται στην εμμηνόπαυση, αυτές οι προστασίες εξασθενούν, διευκολύνοντας την πνευματική φθορά.

Πέρα από την καρδιαγγειακή νόσο και τις νευρολογικές διαταραχές, η εμμηνόπαυση σχετίζεται ακόμη και με αυξημένο κίνδυνο αυτοάνοσων διαταραχών, οστεοπόρωσης και υπνικής άπνοιας. Αυτές οι συνδέσεις εγείρουν ένα κρίσιμο ερώτημα: Εάν πολλές από τις παθήσεις που εμφανίζονται σε μεσήλικες, εμμηνοπαυσιακές γυναίκες πυροδοτούνται από τις ίδιες υποκείμενες ορμονικές αλλαγές, θα μπορούσαν τελικά να αντιμετωπιστούν με παρόμοιο τρόπο;

Θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης: ξεπερνώντας τις παρανοήσεις

Η πιο αποτελεσματική λύση μέχρι σήμερα είναι η θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης (ΘΟΥ), η οποία αναπληρώνει τις ορμόνες που λείπουν και ανακουφίζει από τα συμπτώματα. Η θεραπεία αυτή έγινε πολύ δημοφιλής τη δεκαετία του ’90, με εκατομμύρια γυναίκες να τη χρησιμοποιούν.

Το 2002, όμως, η χρήση της σταμάτησε απότομα. Μια μεγάλη αμερικανική μελέτη (WHI) ανακοίνωσε ότι η ΘΟΥ αυξάνει τον κίνδυνο για καρκίνο του μαστού, καρδιοπάθειες και εγκεφαλικά, συμπεραίνοντας ότι τα οφέλη δεν άξιζαν τον κίνδυνο.

Λίγο αργότερα, νεότερες έρευνες κατέρριψαν αυτά τα συμπεράσματα, δείχνοντας ότι η μελέτη είχε σοβαρά λάθη. Το κυριότερο ήταν ότι είχαν εξετάσει μόνο μεγαλύτερες γυναίκες (κατά μέσο όρο 63 ετών) που είχαν μπει στην εμμηνόπαυση πριν από δέκα χρόνια και είχαν ήδη προβλήματα με την καρδιά τους. Επίσης, δοκίμασαν μόνο έναν τύπο θεραπείας (ένα συγκεκριμένο χάπι), ο οποίος σήμερα έχει αντικατασταθεί από πολύ καλύτερες επιλογές.

Όμως, το κακό είχε ήδη γίνει στην κοινή γνώμη. Μέσα σε έξι μήνες, οι μισές γυναίκες σταμάτησαν τη θεραπεία λόγω φόβου.

Σήμερα, η επιστήμη έχει ξεκαθαρίσει το τοπίο. Ξέρουμε ότι η ΘΟΥ είναι ασφαλής και ωφέλιμη για γυναίκες κάτω των 60 ετών ή για όσες βρίσκονται στα πρώτα 10 χρόνια της εμμηνόπαυσης. Μάλιστα, πολλοί γιατροί συνιστούν να ξεκινά νωρίς, από την περιεμμηνόπαυση. Πλέον, η θεραπεία προσαρμόζεται στις ανάγκες της κάθε γυναίκας. Δεν υπάρχει μόνο το χάπι, αλλά και αυτοκόλλητα (επιθέματα), τζελ ή κολπικές κρέμες, που προσφέρουν διαφορετικά πλεονεκτήματα και είναι πολύ πιο ασφαλή.

Παρά τις προόδους αυτές, πολλές γυναίκες εξακολουθούν να διστάζουν να σκεφτούν τη ΘΟΥ, συχνά λόγω των επίμονων φόβων που πυροδότησε η μελέτη του 2002. Μέσα σε αυτή την αβεβαιότητα, ωστόσο, υπάρχουν ενθαρρυντικά σημάδια προόδου.

Ένα επίμονο κενό γνώσης στην υγειονομική περίθαλψη

Οι πρόοδοι στη φροντίδα της εμμηνόπαυσης θα παραμείνουν περιορισμένες εάν οι γιατροί και οι ασθενείς στερούνται εκπαίδευσης σχετικά με αυτά τα στάδια της ζωής των γυναικών. Οι πάροχοι υγειονομικής περίθαλψης ενδέχεται να μην συνδέουν τα συμπτώματα με την περιεμμηνόπαυση, ενώ οι ασθενείς συχνά αναζητούν φυσιολογικά βοήθεια από ειδικούς για μεμονωμένα συμπτώματα, χωρίς να συνειδητοποιούν ότι τα ποικίλα προβλήματα υγείας τους θα μπορούσαν όλα να πηγάζουν από τις ίδιες ορμονικές αλλαγές. Για παράδειγμα, για τις αλλαγές στη διάθεση, μια γυναίκα μπορεί να παραπεμφθεί σε ψυχίατρο, ή για την αϋπνία, μπορεί να παραπεμφθεί σε ειδικό ύπνου. Αν και αυτοί οι ειδικοί σίγουρα παρέχουν πολύτιμη τεχνογνωσία, εάν δεν αναγνωρίσουν τις υποκείμενες ορμονικές αλλαγές, η ασθενής μπορεί να λάβει πολλαπλές ξεχωριστές θεραπείες, ενώ η αντιμετώπιση της ορμονικής ανισορροπίας θα μπορούσε να βοηθήσει σε πολλά συμπτώματα ταυτόχρονα.

Η εμμηνόπαυση  σηματοδοτεί σημαντικές αλλαγές στη ζωή και μελλοντική υγεία, μπορούμε όμως με σωστή ενημέρωση και εξατομίκευση της θεραπείας να κάνουμε ένα μεγάλο βήμα μπροστά για να αλλάξουμε ριζικά τη  φροντίδα των γυναικών.